Żegluga pod wiatr: jak dobrze zaplanować halsowanie

Dlaczego pod wiatr wszystko trwa dłużej

Żaden jacht żaglowy nie płynie prosto pod wiatr. Jacht turystyczny w ostrym bajdewindzie płynie zwykle pod kątem 40 do 50 stopni do wiatru rzeczywistego. Ten najmniejszy kąt nazywa się kątem ostrzenia. Kąt zwrotu, czyli kąt między kursami na prawym i lewym halsie, jest dwa razy większy: przy kącie ostrzenia 45 stopni zmieniasz kurs przy zwrocie o 90 stopni.

Jeśli cel leży dokładnie w linii wiatru, a płyniesz 45 stopni do wiatru, przepłynięta droga jest około 1,4 raza dłuższa niż odległość w linii prostej (1 podzielone przez cosinus 45 stopni). Przy 50 stopniach to już ponad 1,5 raza. Do tego jacht w ostrym bajdewindzie płynie wolniej niż w półwietrze, a każdy zwrot kosztuje prędkość.

Dryf: kurs po wodzie to nie kurs nad dnem

W ostrym bajdewindzie wiatr spycha jacht w bok, na zawietrzną. Ten dryf wynosi w jachcie turystycznym kilka stopni, a więcej przy małej prędkości, krótkiej fali albo płytkim kilu. Do tego kto płynie na samej granicy ostrzenia, przeostrza i traci prędkość, dlatego w praktyce odpada się o kilka stopni.

W Sailseer oba efekty zawiera wartość dryf: halsy leżą pod kątem ostrzenia plus dryf względem wiatru rzeczywistego. Wartość domyślna zależy od typu jachtu (mały 10, średni 7, duży 5 stopni).

VMG: jak szybko zbliżasz się do celu

Przy halsowaniu liczy się nie prędkość po wodzie, lecz prędkość w kierunku celu, czyli VMG (Velocity Made Good). To prędkość pomnożona przez cosinus kąta między kursem a kierunkiem do celu. Jacht, który 45 stopni do wiatru płynie 5 kn, posuwa się pod wiatr z prędkością około 3,5 kn. Nieco pełniejszy, a za to szybszy kurs może dać więcej VMG niż żegluga na granicy ostrzenia; gdzie leży optimum, pokazuje wykres biegunowy.

Ile zwrotów, jak długie halsy

Rachunkowo droga jest taka sama, czy to dwa długie halsy, czy dwadzieścia krótkich. Mimo to są różnice:

• Każdy zwrot kosztuje czas, zanim jacht znów się rozpędzi, a przy małej załodze lub na dużej fali jeszcze więcej.
• Długie halsy na skraj akwenu to ryzyko: jeśli wiatr skręci, jesteś po złej stronie i tracisz sporo drogi.
• Jeśli trzymasz się pasa wokół linii prostej, możesz reagować na skręty wiatru. Gdy wiatr skręci tak, że cel leży dla ciebie gorzej, zwrot zwykle się opłaca.
• Wybrzeże, mielizny, obszary zamknięte i systemy rozgraniczenia ruchu ograniczają halsy. System rozgraniczenia ruchu przecinasz zgodnie z prawidłem 10 MPZZM (COLREG) możliwie pod kątem prostym do kierunku ruchu, zamiast halsować w jego obrębie.

Prąd na halsach

Jeśli prąd płynie razem z tobą pod wiatr, nad dnem posuwasz się dobrze, ale wiatr przeciw prądowi buduje krótką, stromą falę. Jeśli płynie przeciw tobie, może całkiem zjeść VMG. Często opłaca się tak ustawić wypłynięcie, żeby prąd zmienił kierunek, zanim zacznie się halsówka. Więcej w poradniku Pływy i prąd pływowy.

Komfort na halsówce

Pod wiatr fala nabiega od dziobu: gdy ma długość od jednej do ponad dwóch długości jachtu, jacht mocno kiwa i wbija się dziobem w fale, a krótka fala uderza w kadłub. Sailseer ocenia na każdym etapie w czterech stopniach, od „spokojnie” do „bardzo niespokojnie”, jak zachowuje się morze na danym kursie.

Jak Sailseer planuje halsy

Sailseer nie dolicza pod wiatr ryczałtowego dodatku, tylko wyznacza rzeczywiste halsy:

1. Trasa dostaje punkty trasy: początek i koniec etapu oraz wyraźne załamania pomiędzy nimi (od 10 stopni zmiany kierunku i 2 Mm odstępu).
2. Dla każdej pary punktów trasy liczy się wiatr z pierwszej godziny w tym punkcie, w którym jacht akurat jest. Jeśli następny punkt leży ostrzej do wiatru niż kąt ostrzenia twojego jachtu, jacht halsuje, w przeciwnym razie płynie po samej trasie.
3. Halsy leżą na stałych kursach (kąt ostrzenia plus dryf względem wiatru) z możliwie małą liczbą zwrotów, w pasie wokół linii prostej do następnego punktu trasy: 20 procent odległości, od 0,5 do 2 Mm z każdej strony. Każdy hals ma co najmniej 0,5 Mm, krótszy tylko tam, gdzie woda nie pozwala inaczej, na przykład przy wyjściu z portu.
4. Żaden hals nie prowadzi przez ląd, przez wodę zbyt płytką dla twojego zanurzenia ani przez obszar zamknięty, niebezpieczny lub chroniony, którego etap i tak nie przecina. W systemie rozgraniczenia ruchu nie wypada żaden zwrot.
5. Czas wynika z wykresu biegunowego dla faktycznie płyniętego kąta, z wiatrem dla każdego miejsca i godziny, prądem pływowym i stratą na zwrotach. Pod wiatr nigdy nie pracuje silnik.

Jeśli na wodzie nie da się wyznaczyć halsów, Sailseer liczy z VMG na żaglach i podaje powód. Halsy można pobrać jako GPX. Kto chce iść na silniku, przełącznikiem „Pod wiatr” zmienia trasę na bezpośrednią. Wypróbuj to na mapie ze swoim jachtem.

Asystent halsowania w trybie żeglugi

W drodze asystent halsowania w trybie żeglugi liczy te same halsy od pozycji twojego jachtu: na którym halsie płynąć, jaki kurs trzymać i gdzie wypada następny zwrot, aż do następnego celu na trasie. Przelicza je co 30 minut, przy każdym zwrocie i wtedy, gdy zejdziesz z wyznaczonych halsów. Na życzenie bierze wiatr z pokładu, wpisany ręcznie albo z instrumentów pokładowych; jego wpływ wygasa w ciągu trzech godzin. Na halsach nie ma alarmu zejścia z kursu.

Biegunowa twojego jachtu

Sailseer liczy z wykresem biegunowym 34-stopowego jachtu turystycznego, przeskalowanym do twojej prędkości planowania. W sekcji „Na wiatr i halsowanie” ustawiasz kąt ostrzenia, dryf, stratę na zwrocie i prędkość w ostrym bajdewindzie przy 6, 10, 15 i 20 kn wiatru rzeczywistego. Na podstawie śladu GPX z wcześniejszych rejsów Sailseer szacuje, jak szybko płynie twój jacht w porównaniu ze standardem, i proponuje wartości na kursy ostre; ślad nie jest zapisywany. Z podłączonymi instrumentami pokładowymi biegunowa powstaje z twoich własnych pomiarów.

Halsy to plan oparty na prognozie i siatce głębokości, a nie nawigacja. Oficjalna mapa morska, prognoza morska i ostrzeżenia mają pierwszeństwo, a na pokładzie decydujesz według wiatru, który naprawdę wieje. Kiedy halsówka w ogóle się opłaca, przeczytasz w poradniku Okno pogodowe.